Một cuốn sách xấu xí?

Có một câu mà tôi luôn hỏi những độc giả là phụ huynh rằng liệu họ chọn hết sách cho con mình hay để lũ trẻ tự lựa chọn. Phần lớn phụ huynh trả lời họ thường chọn hộ bọn trẻ, tin tưởng rằng người lớn mới đủ nhận thức để đánh giá, phân loại sách nào là tốt, là phù hợp cho con mình. Có một số ít bậc cha mẹ thì chọn phương án 50-50, cho phép trẻ con được chọn mua một nửa.

Vậy các ông bố bà mẹ dựa trên những tiêu chí nào, tiêu chuẩn ra sao để đánh giá một cuốn sách là tốt, là hay, rằng con mình sẽ thích đọc? Liệu có những sai lầm hay định kiến gì có thể tồn tại ở đây?

Những cuốn sách được coi là không thích hợp với trẻ nhỏ, trước hết thường do đề tài chúng đề cập tới. Ví như cái chết, bạo lực, tình dục… những câu chuyện có nhiều tình tiết quá đáng sợ, hoặc quá đau buồn, tiêu cực. Có không ít những cuốn sách thiếu nhi kinh điển của thế giới từng bị liệt vào danh sách “có hại” cho trẻ nhỏ. Ví dụ cuốn Ở nơi quỷ sứ giặc non (Where the wild things are) của tác giả Maurice Sendak, tác phẩm từng đoạt huân chương Caldecott năm 1964, bán được hơn 20 triệu bản trên toàn thế giới và đến nay vẫn luôn nằm trong danh sách bán chạy nhất. Bản thảo này ban đầu bị nhiều biên tập viên từ chối, cho rằng câu chuyện vô nghĩa, lại có quá nhiều yếu tố đáng sợ, kinh dị, trừng phạt… không phù hợp với trẻ em. Hay cuốn Alice ở xứ sở thần tiên bị đánh giá là chơi chữ quá phức tạp, có nhiều chi tiết ám chỉ sử dụng thuốc, và Alice thì thiếu cá tính, không có chính kiến. Hay cuốn Winnie the Pooh thì quá sướt mướt…

Alice with the Duchess, illustration from 'Alice in Wonderland' by Lewis Carroll (1832-9) (colour litho)
Alice with the Duchess, illustration from ‘Alice in Wonderland’ by Lewis Carroll (1832-9) (colour litho)

Vấn đề này phụ thuộc vào góc nhìn của người đọc, đặc biệt ở đây chính là những độc giả người lớn. Chúng ta nhìn vào tổng thể câu chuyện hay chỉ xét đoán trên một số chi tiết, khía cạnh nhỏ lẻ. Đạo diễn phim hoạt hình nổi tiếng Nhật Bản, người sáng lập ra hãng phim Ghibli – Hayao Miyazaki từng bày tỏ quan điểm kể chuyện cho trẻ em của ông: quan trọng là câu chuyện luôn mang tới một cơ hội thứ hai, một niềm hy vọng nào đó. Một tác phẩm dù có đau buồn, tăm tối đến mấy nhưng cuối cùng vẫn làm nổi bật lên những thông điệp tích cực thì chưa chắc đã là không phù hợp với trẻ nhỏ. Trong cuốn Ở nơi quỷ sứ giặc non, tuy rằng nhân vật chính – cậu bé Max là một đứa trẻ nghịch ngợm, có phần ngỗ ngược, dỗi mẹ và dám bỏ nhà đi nhưng cuối cùng, khi đã được tự do rong chơi bên những quỷ sứ giặc non y như mình, cậu lại nhớ nhung cảm giác được yêu thương. Và chi tiết đắt giá nhất của câu chuyện là khi cậu trở về nhà, có một bát súp còn nóng đang chờ sẵn. Điều đọng lại ở tác phẩm này không phải là sự nghịch phá của Max mà là sự bao dung, yêu thương vô bờ của mẹ cậu.

Các nhân vật được minh họa trong Ở nơi quỷ sứ  giặc non (Where the wild things are) của tác giả  Maurice Sendak gây tranh cãi do dáng vẻ kỳ cục.
Các nhân vật được minh họa trong Ở nơi quỷ sứ giặc non (Where the wild things are) của tác giả Maurice Sendak gây tranh cãi do dáng vẻ kỳ cục.

Không phải đề tài của câu chuyện mà chính là cách kể, cách truyền đạt quyết định việc tác phẩm có phù hợp với trẻ em hay không. Các tác giả muốn truyền đạt điều gì, muốn cho các em một cơ hội thứ hai, một niềm hy vọng hay không. Trẻ con cũng có nhiều trải nghiệm phong phú, tuy thời gian không thể bằng người lớn nhưng không có nghĩa chúng ta bỏ qua những trải nghiệm ấy. Ví dụ như câu chuyện về cái chết, trẻ con hoàn toàn có thể đã tiếp xúc với vấn đề này, mất mát người thân hoặc đơn giản là một chú chó. Vậy nên, vội vã quy kết các em sẽ sợ hãi khi đọc những câu chuyện về đề tài này thì thật thiếu thỏa đáng. Trong cuốn Vịt, Cái chết và hoa Tulip (Duck, Death and the Tulip) của tác giả người Đức Wolf Erlbruch, cái chết đã được diễn giải một cách vừa giản dị, dịu dàng vừa hết sức thơ mộng. Cái chết ở đây không mang hình ảnh đáng sợ, tăm tối mà trái lại nhẹ nhàng, âm thầm, luôn song hành với cuộc sống lúc buồn, lúc vui của chú vịt. Cho tới khi vịt đã sống trọn vẹn một cuộc đời thì cái chết tiễn vịt đi với một bông hoa tulip.

Quan điểm của tôi khi sáng tác lẫn biên tập sách cho thiếu nhi là trước hết cuốn sách ấy có gây được sự đồng cảm với các em không. Nếu các em buồn thì những nỗi buồn ấy cũng cần được thừa nhận, nếu các em mắc lỗi thì các em cũng xứng đáng được tha thứ, được thêm một cơ hội nữa. Đó hẳn là lý do cậu bé Max của Maurice Sendak được yêu quý đến vậy, vì Max không giả vờ là một cậu bé ngoan, nghe lời người lớn răm rắp. Max thành thật.Và chỉ những cuốn sách thành thật mới có thể được hiểu, được đồng cảm.

Trẻ em có cách nhìn nhận thế giới khác với người lớn. Người lớn thường hay lo lắng rằng các em sẽ không hiểu điều này, điều khác. Các em hiểu theo cách khác người lớn chưa chắc là các em đã sai. Tôi nghĩ rằng khi đọc một lượng sách đủ nhiều, tự mỗi người sẽ hình thành được một bộ lọc tương thích với bản thân mình, sẽ nhận định được cái gì phù hợp với mình cái gì không. Cũng giống như tiêm phòng, hệ miễn dịch phải được tiếp xúc với căn bệnh mới có thể biết cách chống lại được. Thêm nữa, không phải đọc xong một cuốn sách nói về lòng hiếu thảo là ngay lập tức các em sẽ hiếu thảo ngay, cũng như không phải lỡ đọc phải một cuốn sách dở là các em sẽ hư hỏng được luôn. Chưa kể, thu hút được sự tập trung, sự vui thích của trẻ con không hề đơn giản chút nào. Một cuốn sách các em không đồng cảm, không yêu quý thì các em cũng sẽ không nhớ. Và trẻ em đủ thông minh để biết chúng thích cái gì.

Đọc là một quá trình dài và kiên nhẫn. Tác dụng của việc đọc cũng phải được thẩm thấu qua thời gian. Điều quan trọng hơn cả là phải xây dựng được thói quen đọc cho trẻ con. Muốn làm được việc này cần phải để các em tìm cho được cuốn sách các em thích. Và càng đọc nhiều, đọc phong phú thì khả năng tìm thấy sẽ càng cao. Nếu gò ép các em đọc những cuốn sách mà chúng ta cho rằng hay (mà chưa chắc các em đã thấy hay) rồi cấm các em đọc những cuốn chúng ta nghĩ là dở thì sẽ dễ khiến các em cảm thấy rằng đọc chẳng có gì thích thú, đọc thật mệt mỏi. Việc tốt nhất người lớn có thể làm là tạo ra một môi trường mà trẻ em có thể tiếp cận với sách dễ dàng nhất, thoải mái nhất, tự do nhất.

Lần tới khi các bạn xét đoán một cuốn sách có xấu xí, có không phù hợp hay không, hãy thử cho các em cùng tham gia bàn bạc, quyết định xem sao.

———————————————————————————

bài viết cho tạp chí Tia sáng (nhân dịp 1.6 :p), được đăng tải tại đây.

PICTURE BOOKS: dành cho ai?

Sách tranh (tạm dịch Picture Book) gần đây bắt đầu được quan tâm ở Việt Nam, chủ yếu được khai thác là dòng sách dịch và một số nỗ lực sáng tác ban đầu hướng tới đối tượng độc giả thiếu nhi. Tuy nhiên, như một dạng thức nghệ thuật văn chương, sách tranh luôn mở rộng chính nó và dường như không ngừng tìm cách xoá đi những định kiến về “độ tuổi” của độc giả mà nó hướng tới, bằng sự giàu có đa dạng của các dạng thức sách tranh khác nhau.

Shaun Tan, sinh năm 1974 tại Australia, nổi tiếng hơn cả với những sách tranh quan tâm tới nhiều chủ đề xã hội, chính trị, lịch sử rộng khắp với ngôn ngữ hình ảnh siêu thực, tràn đầy tưởng tượng. Năm 2011, anh đã nhận giải thưởng Astrid Lindgren danh tiếng, vì những đóng góp cho văn chương trẻ em thế giới.

Shaun-Tan.jpg

Tuy nhiên, các tác phẩm sách tranh của anh, như anh khẳng định, không bao giờ được sáng tạo với ý nghĩ chỉ hướng về độc giả trẻ em, mà hướng về độc giả nói chung. Mỗi cuốn sách tranh trở thành một thể nghiệm về hình ảnh và câu chuyện trong ngôn từ.

Tiểu luận dưới đây được dịch từ bài viết PICTURE BOOKS: who are they for? đăng tải trên website của tác giả.

Website: www.shauntan.net

Sách tranh: dành cho ai?

Một câu tôi thường xuyên được hỏi hơn cả như một người làm sách tranh là “Anh viết và minh hoạ cho ai?” Hơi khó trả lời, vì tôi không nghĩ nhiều về điều này cho lắm, khi tôi làm việc một mình trong một studio nhỏ và hầu như không bận tâm gì về độc giả. Thực tế, một vài điều có thể làm tôi xao lãng hơn trong việc cố gắng diễn đạt thật tốt ý tưởng, hơn là việc cân nhắc xem có thể độc giả sẽ phản ứng ra sao.

Dẫu thế nào đi nữa, tôi ngờ rằng phần nhiều nghệ thuật ở mọi phương tiện được làm ra mà không có chủ ý ban đầu về việc nó sẽ được tiếp nhận như thế nào, tiếp nhận bởi ai. Nó thường không đặt mục tiêu tiếp cận tới một khán giả xác định trước nào cả, mà đúng hơn là nó xây dựng một hình ảnh khán giả cho chính mình. Trước và trên hết, trách nhiệm của nghệ sĩ nằm ở chính bản thân tác phẩm, tin rằng nó sẽ mời gọi sự chú ý của người khác bằng sức thuyết phục của nó.

Bởi vậy, thực sự khá bất thường khi hỏi “bạn làm điều đó cho ai?”. Dẫu vậy, đó là một câu hỏi đã được đặt ra thiết yếu ở những tác phẩm sách tranh của tôi như Thế Rabbits, The Lost Thing và The Red Tree, những tác phẩm xoay quanh các chủ đề như quá trình thực dân, chế độ quân liêu, sự hài hước kì lạ, nỗi tuyệt vọng và sự cô đơn, thường theo một cách thức lạ lùng hay bất thường.

Dĩ nhiên lí do khá hiển nhiên. Ý tưởng của một cuốn sách tranh, như một dạng thức nghệ thuật văn chương, thường bị gắn kèm vô số các giả định ngầm: các sách tranh thường khổ rộng, nhiều màu sắc, dễ đọc và rất đơn giản trong tuyến truyện cũng như cấu trúc, không quá dài và (quan trọng nhất) được làm ra độc quyền cho một nhóm khán giả nào đó, là trẻ em, đặc biệt ở các lứa tuổi nhỏ. Sách tranh thường được đặt trên các giá của tiệm sách, thư viện, phòng chờ, phòng ngủ cho trẻ em nhỏ, nơi chúng hiển nhiên thuộc về. Sách tranh thường đồng nghĩa với Văn Chương Trẻ Em. Nhưng đây có phải là điều kiện cần của tự bản thân hình thức nghệ thuật này? Hay đó chỉ là một quy ước văn hoá, phần nhiều là để đáp ứng những trông đợi đã có sẵn, những định kiến về thị trường và diễn ngôn văn chương?

Sự đơn giản của một cuốn sách tranh về mặt cấu trúc tự sự, sức hấp dẫn thị giác và thường ngắn– như-một-ngụ-ngôn dường như một lời đề nghị rằng nó thực sự phù hợp một cách lý tưởng với bạn đọc thanh thiếu niên. Nó sẽ phơi bày và kể chuyện, một ô cửa sổ cho việc học “đọc” trong nghĩa rộng của từ này, khám phá các quan hệ giữa từ ngữ, hình ảnh và thế giới mà ta trải nghiệm mỗi ngày. Nhưng đây có phải là một hoạt động kết thúc cùng với tuổi thơ, và ở điểm nào đó, chúng ta dễ dàng thích ứng việc hoàn thành một phương thức này để chuyển sang một phương thức khác?

Sự đơn giản chắc chắn không loại trừ sự tinh tế hay phức tạp; chúng ta vốn biết rằng sự thật khác kia. “Nghệ thuật”, Einstein nhắc nhớ chúng ta, “là sự diễn đạt những suy tư sâu sắc nhất trong cách thức đơn giản nhất.”

Và thật rõ ràng các độc giả nhiều tuổi hơn, gồm cả bạn, cả tôi, vẫn còn hứng thú với cuộc chơi đầy tưởng tượng của việc vẽ tranh, tô màu, kể chuyện, và học nhìn sự vật trong những cách thức mới. Không có lí do gì mà một câu chuyện có tranh 32 trang lại không thể có được sự hấp dẫn ngang ngửa với độc giả tuổi teen và người lớn như là chúng hấp dẫn với trẻ em. Rút cục, các phương tiện truyền thông thị giác khác như phim, truyền hình, hội hoạ hay kiến trúc không phải chịu tiên kiến hẹp hòi về khán giả như vậy. Tại sao lại là sách tranh? Thật thú vị để quan sát rằng khi tôi vẽ tranh cho các triển lãm ở gallery, tôi không bao giờ bị hỏi rằng tôi đang vẽ cho ai.

Tuy nhiên, thay vì nói về những khác biệt giữa những người đọc ít tuổi hơn và nhiều tuổi hơn, tôi muốn nghĩ nhiều hơn về những điểm chung mà họ chia sẻ. Cụ thể, tất cả chúng ta đều thích chơi. Chúng ta thích nhìn sự vật từ những góc bất thường, nỗ lực tìm kiếm những sự phát kiến thơ trẻ trong cái bình thường, và mang tưởng tượng của ta để tra vấn những kinh nghiệm hàng ngày. Tại sao những thứ này lại tồn tại theo cách chúng đang là? Chúng có thể khác như thế nào?

Là một nghệ sĩ, những hoạt động “trẻ con” này choán lấy tôi khi tôi vẽ tranh và làm ra các câu chuyện, và chúng không buộc phải toan tính cho bất cứ một độc giả cụ thể nào. Quan trọng là các ý tưởng, cảm giác, các bức tranh và những từ ngữ dựng xây nên chúng. Chúng có thể vui nhộn cỡ nào và làm thế nào lật nhào các trông đợi thông thường của chúng ta? Đâu là những con đường để điều gì đó có thể được tái hiện hiệu quả nhất, có thể mời gọi ta nghĩ và đặt câu hỏi về thế giới mà ta sống trong nó?

Đây có thể là câu hỏi chính yếu với tôi, không chỉ như một nghệ sĩ mà còn (hầu như) là một con người hoạt động, là câu hỏi mà tôi tự hỏi mình thường xuyên, không hẳn ý thức về một câu trả lời cố định. Viết và vẽ chủ yếu là thử những điều khác biệt dựa vào linh cảm và trực giác, thường trong cách thức vui tươi và ngớ ngẩn, và rồi nhìn lại chúng với con mắt phê bình để xem chúng có thể tạo nghĩa gì không khi thử ném trả lại nền tảng kinh nghiệm đã sống trải. Những vật thể tượng tượng này có thể đứng như là những ẩn dụ giàu ý nghĩa? Chúng có “tạo nghĩa” vì chính chúng, mà không cần phải được thúc đẩy? Là một nghệ sĩ không phải là để điều khiển các vật thể hay khán giả quá nhiều như đánh giá không ngừng một chuỗi những ý tưởng huyền bí và ngẫu nhiên. Cuốn sách tranh của tôi The Lost Thing, xuất bản năm 2000, ban đầu chỉ là phác thảo nguệch ngoạc vu vơ trong một cuốn sổ phác thảo, và với tôi, rất nhiều câu chuyện bắt đầu theo cách này, khá ngẫu hứng và không có một nỗ lực nghiêm trọng nào. (Nỗ lực nghiệm trọng của việc “tôi sẽ viết một câu chuyện tuyệt hay” thường chỉ kết thúc bằng những thất bại thảm hại!

Nếu không sẽ tệ hơn thế.) Bản vẽ nghuệch ngoạc vẽ một người đàn ông vẻ như đang nói chuyện với một con cua trên một bãi biển, ý tưởng đến từ việc xem bức hình một con cua đá xanh nhỏ trên bìa một tờ tạp chí về tự nhiên và rất đơn giản, tôi tưởng tượng nó là một con cua khổng lồ, thay vì là một con cua bé xíu (bởi vậy người đàn ông chỉ ở đó để làm nền cho quy mô này). Tôi làm hàng trăm phác thảo nhỏ hàng năm, hầu như tôi không có nhiều ấn tượng với chúng, nhưng phác thảo này lại vang động trong tôi nhiều câu hỏi. Sinh vật này đến từ đâu, và quan trọng hơn, tại sao chàng trai đang nói chuyện với nó chứ không chạy đi… Mình sẽ làm gì nếu mình là cậu chàng đó?

Sau một năm và rất nhiều bản nháp, các ghi chú, các bức vẽ, tranh và các thiết kế sau đó, The Lost Thing cuối cùng trở thành một câu chuyện rất khác với câu chuyện tôi đã trông đợi, và thật ý nghĩa khi làm việc trên vô số các cấp độ, bằng việc tiếp cận trí tưởng tượng phê phán của người đọc, bằng việc hỏi nhiều hơn các câu hỏi mở, bất kể trí tưởng tượng đó thuộc về một đứa trẻ hay người lớn. Nó vừa đơn giản vừa phức tạp – phụ thuộc vào việc người đọc chọn hiểu nó như thế nào (điều này cũng như với bất cứ câu chuyện thú vị nào, bao gồm cả những chuyện đời nói chung).

Mọi người hẳn sẽ quen thuộc với câu chuyện này; một ngày một cậu bé phát hiện một con vật bị mất, con vật đã được thuần hoá và rất thân thiện, và cậu cố gắng tìm xem ai là chủ nó hoặc nó thuộc về nơi nào. Phần lời đề xuất một chút khác biệt nho nhỏ trong cách nhìn; loài vật trong câu hỏi được miêu tả chỉ như một “vật đã mất” và sự khác biệt là để nói về việc câu chuyện được sắp đặt ở đâu, hoặc ai đó có thể đang kể nó. Nhưng thế là đủ để chúng ta nhận ra cái gì đang tiếp diễn. Sau rất nhiều nỗ lực thất bại, cậu bé cuối cùng khám phá một cái gì đó xuất hiện ở một cái nhà hợp với con vật bị mất. Câu chuyện kết thúc, dù không có kết luận cụ thể nào được đưa ra.

Bên trong lớp vỏ tự sự đơn giản này, tri nhận của ta được chơi đùa và sự hiểu của ta bị thách thức. Với điểm mở nút, “vật cưng lạc” không như bất cứ thứ gì chúng ta thường hay trông đợi. Đó là một con quái vật tua vươn dài khổng lồ, không hẳn là động vật hay một cỗ máy, không có chức năng hay nguồn gốc cụ thể. Sự hài hước, tính vô đích và sự kì lạ nảy ra từ mọi thứ quanh nó, nó nằm trong một không gian với một cảm giác sâu hơn là chỉ “bị lạc”. Môi trường được miêu tả trong các tranh ở đây cũng chống lại mọi cách đọc đơn giản: một thủ phủ công nghiệp không cây cối đầy các ống nước quá tải, những kiến trúc phi nhân và kì bí, những bầu trời xanh lá cây và các cư dân ủ rũ. Hơn nữa, không ai chú ý chút nào tới sinh vật thất lạc, bất kể sự hiện diện đứt gẫy của nó như là một sự phi lí hiển nhiên. Còn gì nữa? Một hành lang giữa cái quen thuộc và sự xa lạ đã mở ra và người đọc không thể không đặt câu hỏi trong sự vắng mặt của mọi lời giải thích.

Tự sự ngôi thứ nhất là một chủ ý trung tính; sự huỷ bỏ ngẫu nhiên không có kết luận. “Đó là câu chuyện”, cuối cùng cậu bé nói với chúng ta. “Không đặc biệt sâu sắc, tôi biết, nhưng tôi không bao giờ từng nói nó là vậy. Và đừng hỏi tôi bài học ở đây là gì.” Thậm chí lời quảng cáo trên bìa bốn cũng chẳng nói gì về nó; không có ý nhấn mạnh nào là có gì đó “được diễn giải một cách chính xác” ở đây.

Bất cứ ý nghĩa thực thụ nào đều ở lại với người đọc để tìm chính họ, hơn là được khẳng định bề mặt hay ám chỉ, với sự dũng cảm kiếm tìm cách đọc sâu vào hình ảnh với văn bản khá tối giản. Tại sao những màu sắc này lại bị giới hạn bởi những màu nâu và xám công nghiệp? Tại sao lại có những đoạn sách giáo khoa vật lý, đại số và giải tích đóng khung mọi cảnh, và chữ viết tay trên giấy nháp có kẻ dòng? Tại sao tất cả các ngôi nhà trông lại giống nhau, tại sao mọi thứ lại nhá nhem bóng tối, những hình ảnh đám mây này là gì? Không gian lạ lùng thoáng qua cánh cửa ở cuối thung lũng vô danh kia là gì? Thứ bị mất là gì?

Cuốn sách này không phải như thể một trò đố chấm câu bằng những manh mối, và cần được giải đáp. Không như một lời nói bí ẩn, không có một câu trả lời rõ ràng nào với những câu hỏi này, những câu hỏi vẫn mở ra đó. Chính tôi cũng tiếp tục tìm những ý nghĩa mới trong từ ngữ và hình ảnh tôi đã làm ra khi thực hiện câu chuyện này trong suốt quá trình một năm. Nó có thể được đọc như một sự phê phán lí tính tiện dụng, chẳng hạn, hay sự chuyển giao từ tuổi thơ tới tuổi trưởng thành; về giá trị của sự hài hước kì cục, nỗi ám ảnh của chúng ta với các phạm trù và với sự quan liêu, về chứng xa lạ, nỗi sợ chỗ chật hẹp, lòng vị tha, sự bất lực, hỗn loạn và khả năng của niềm vui ở những nơi mà điều này đã bị thủ tiêu.

Trong việc đặt câu hỏi về cuốn sách này, độc giả, một cách thiết yếu, đặt câu hỏi về chính trải nghiệm của họ trong việc tìm kiếm các kết luận cá nhân. Những khía cạnh nào quen thuộc, và tại sao? Nó nhắc nhớ bạn điều gì, hay làm bạn nghĩ về điều gì? Cuốn sách tranh này đã hoạt động thông qua những cộng hưởng như vậy hơn là sự thừa nhận, hay bất cứ lời rao giảng giáo khoa nào; các ý tưởng và cảm giác được gợi lên hơn là được giải thích.

Quay trở lại câu hỏi, “Bạn viết và vẽ cho ai?” Có thể câu trả lời tốt nhất tôi đưa ra là đây: cho những người đọc và ngắm nhìn. Nghĩa là, bất cứ ai tò mò, ai yêu thích sự lạ lùng, huyền bí và sự kì quặc, những ai thích đặt câu hỏi và sử dụng trí tưởng tượng của họ, và rồi chuẩn bị dành thời gian và sự chú tâm cho việc này. “Những cuốn sách không phải là một cách để người khác nghĩ trong không gian của chúng ta”, Umberto Eco viết, “mà ngược lại, chúng là những cỗ máy khiêu gợi những suy tư xa hơn.” Thất bại của người kể chuyện ở The Lost Thing trong việc cố gắng nhận ra ý nghĩa nào đó trong câu chuyện riêng của anh ta, việc anh ta xem nó là vô nghĩa đã chuyển trách nhiệm giải mã ý nghĩa đó vào tay người đọc. Với tôi, một cuốn sách tranh thành công là một cuốn sách trong đó mọi thứ hiện ra với người đọc như một đề xuất sự suy tư, bọc trong những dấu ngoặc kép vô hình, như muốn nói “bạn làm điều gì đây?”.

Cuối cùng, bất cứ tác phẩm nghệ thuật nào cũng tìm thấy độc giả của riêng nó, mời mọc họ làm những gì họ muốn thực hiện với ý tưởng này hay ý tưởng kia. Đây có thể là lí do chính mà The Lost Thing thành công với mọi kiểu người đọc, cả những người vốn khá lãnh đạm với sách tranh.

“Có quá nhiều thứ để học từ cuốn sách này, nhưng không có yêu cầu bắt buộc phải học chúng”, một nhà bình luận viết. “Người đọc có thể nhận nhiều hay ít tuỳ theo họ muốn.” Một nhà phê bình khác bình luận rằng “mặc dù vẻ tự nhiên, nhiều độc giả sẽ nhất định muốn tìm kiếm ý nghĩa và thực sự phong cách của cuốn sách mời gọi những câu hỏi như vậy.”

Cuốn sách xuất bản gần đây nhất của tôi là The Red Tree (2001). Ở cấp độ nào đó, như The Lost Thing, nó có thể được đọc như một trình bày, một phát biểu về cách tiếp cận của tôi với chính việc minh hoạ, và tiếp tục cuộc chơi với những mối quan hệ giữa hình ảnh, văn bản và ý nghĩa. Là một thách thức khác với quy ước sách tranh thông thường, nó không có câu chuyện, hầu như không lời, khá tăm tối trong nội dung, cũng không có nhiều nhân vật, không có mạch tiếp nối rõ ràng lập tức. Chỉ có một cô gái bất hạnh, vô danh lang thang qua những phong cảnh đứt nối. Ý tưởng ban đầu là một cuốn sách về các minh hoạ của những tình trạng cảm xúc khác nhau – niềm vui, nỗi sợ hãi, sự mơ hồ, v.v. – như một đứa trẻ có thể vẽ những bức tranh sặc sỡ cầu vồng hay âm u quỷ ám tuỳ thuộc vào tâm trạng của chúng, hay cách chúng ta sử dụng những bức tranh-lời phủ sắc trong ngôn ngữ hàng ngày như “ quay cuồng cả núi việc”, “tránh vỏ dưa gặp vỏ dừa”“lửng lơ tận cung trăng” hay “kẹt trong khe đá”… chỉ là những cấp độ khác nhau nhằm thoát khỏi sự sáo rỗng buồn chán thường tình. Sau khi chơi đùa với chúng chút ít, tôi đã nhận ra rằng những cảm xúc đen tối hơn thường thú vị hơn, cả trên phương diện chủ đề lẫn hình ảnh, bởi vậy, cuốn sách rút cục là nỗi tuyệt vọng và sự đau khổ.

Tôi đôi khi cũng tự hỏi mình tại sao các minh hoạ của tôi lại thường có chủ đề đen tối như vậy: cái chết, thảm hoạ, nỗi tuyệt vọng, nhiều quái vật, những cỗ máy xấu xa, những bầu trời âu lo… Tôi cũng làm những thứ khác nữa, tất nhiên, nhưng tôi bị hấp dẫn với cái xáo trộn, không bạo lực hay đối đầu, chỉ “không hẳn đúng.” Có thể là vì những điều này khơi gợi nhiều suy nghĩ hơn là những gì tươi sáng, êm ái, cũng như không thể có kịch tính mà không có xung đột vậy. The Red Tree có thể đã là một cuốn sách tưởng thưởng những cảm xúc tích cực, nhưng tôi cảm giác những cảm xúc tích cực như vậy đã có thể tự quan tâm kha khá cho nó rồi; chính cái tối hơn, cái khó giải quyết dường như đòi hỏi nhiều hơn sự chiêm nghiệm, nhiều vấn đề tò mò hơn, luôn rối bời như một dấu hỏi chấm.

Nhìn chung, cuốn sách là sự trầm tư về nỗi đau khổ, khốn cùng, nỗi buồn chán, sợ hãi, cô đơn, lo âu, và “câu chuyện” thực sự kết thúc ở một nốt tích cực (sự yên tâm), cái mở ra cho diễn giải; một cái cây đỏ vô danh xuất hiện đột ngột, không lời giải thích, giữa một phòng ngủ nhỏ. Ở mọi bước đi, mối quan tâm của tôi là liên kết với độc giả bằng cách sử dụng trí tưởng tượng riêng của họ, trong nỗ lực tạo nghĩa cho những câu chuyện “chưa kết thúc” mà tôi đang biểu thị. Tranh minh hoạ là một hình thức khá độc đáo của diễn đạt kể-chuyện, thật hoàn hảo cho nhiệm vụ này, mời gọi trí tưởng tượng của độc giả nhằm rút tỉa phản ứng của họ trong việc tạo nghĩa cho tác phẩm, theo cách của riêng họ, bước đi của riêng họ.

Điều làm cho nghệ thuật và văn chương thực sự thú vị là nó biểu thị chúng ta với những sự bất thường, khuyến khích ta đặt câu hỏi về những gì chúng ta đã biết. Nó là sự quay trở lại của ta, đặc biệt khi ta đã là những bạn đọc nhiều tuổi hơn, với sự tồn tại của cái không quen thuộc, nó đề nghị một cơ hội khám phá lại những ý nghĩ mới mẻ thông qua những gì ta không thực sự nhận ra (như ta đã từng nhận ra thuở ban đầu.). Đây là chỗ sự đọc – hiểu hình ảnh có thể hoạt tác – và là những gì sách tranh có thể duy trì – để tiếp tục câu hỏi vui tươi đã khơi lên trong ta từ thời thơ ấu, về việc sử dụng tưởng tượng để tìm nghĩa và ý nghĩa trong cuộc sống ngày thường, trải nghiệm ngày ngày những gì có thể không được chú ý. Những bài học chúng ta học từ việc nghiên cứu tranh và các câu chuyện được áp dụng tốt nhất với nghiên cứu tương tự về cuộc đời nói chung – con người, nơi chốn, các vật thể, các cảm xúc, các ý tưởng và những mối quan hệ giữa chúng. Ở độ thành công nhất của nó, hư cấu đề xuất những phương tiện để diễn giải hiện thực, và tưởng tượng xem có bao nhiêu khả thể của diễn giải. Nhà tiểu thuyết Milan Kundera đã từng nói rằng chúng ta vẫn tiếp tục là những đứa trẻ, bất kể tuổi tác, bởi vì trong cuộc đời ta luôn gặp những điều mới mẻ thách thức ta hiểu chúng, và vì thế, một trí tưởng tượng được thực hành thực sự hữu ích hơn tất cả những tri thức có được một cách nhọc nhằn.

Nhã Thuyên dịch

“Trò chuyện đầu tuần với Cốm về picture book”

Bài phỏng vấn mình thực hiện với Room to Read Vietnam. Bài gốc ở đây (có lòng thì bấm like page RtR luôn hen ♥ ).

———————————————————————–

Là một tác giả và họa sĩ minh họa còn rất trẻ, tràn đầy ý tưởng sáng tạo độc đáo, Phạm Thu Thùy đã có những kinh nghiệm bước đầu trong minh họa sách thiếu nhi và sách giáo khoa tiểu học. Năm 2012, Thùy đã cộng tác với Room to Read để xuất bản tác phẩm đầu tay.

“Tôi thích kể chuyển. Và tôi thích những xúc cảm. Vậy nên tôi muốn kể những câu chuyện của cảm xúc. Mà tôi lại thích chơi bời nghịch ngợm với màu sắc, hình khối, đường nét…vì thế tôi kể chuyện bằng hình ảnh”.

Vậy nên, thứ 2 đầu tuần, các bạn hãy cùng RtR trò chuyện với Thu Thùy, bút danh Thùy Cốm, về việc sáng tác của bạn ấy nói riêng, cũng như quan điểm của bạn ấy về sách tranh nói chung nhé.

Untitled-1 copy

Đây là bạn Phạm Thu Thùy. 🙂 (và những người bạn =)) )

1. RtR: Tại sao em chọn sách tranh (Picture book) là con đường phát triển sự nghiệp lâu dài?

Cốm: Vì em yêu thích chúng. Yêu thích sâu đậm.

2. RtR: Em muốn thể hiện gì hay nhắn gửi điều gì qua các tác phẩm của mình? Nếu đơn giản sáng   tác chỉ là sáng tác thôi, không phải để thể hiện hay nhắn gửi điều gì cả, thì điều gì là động lực thôi thúc em cầm bút vẽ và viết lên những câu chuyện của chính mình?

Cốm: Em sợ sự buồn chán. Em sáng tác để không bị rơi vào tình trạng buồn chán. Và khi độc giả đọc những tác phẩm của em, em hi vọng họ sẽ nhận được những niềm vui, sự sẻ chia, đồng cảm đủ để xua đuổi những nỗi buồn và chán.

3. RtR: Có bao giờ em nghĩ đến phong cách viết của mình không? Em nghĩ phong cách của em là gì?

Cốm: Phong cách em chọn là sự trộn lẫn của các yếu tố: hài hước, kỳ lạ và cô đơn.Hài hước bởi em nghĩ đó là một trong những cách dễ dàng nhất để tiếp cận người đọc dù là trẻ em hay người lớn. Với cả em có lúm đồng tiền sâu nên em thích cười để khoe chúng ra. Em tin rằng dù tác giả muốn làm người đọc cười hay khóc thì họ cũng phải tự trải nghiệm cảm xúc đó trước khi đưa vào tác phẩm. Nếu bản thân không thích sự vui vẻ thì sẽ khó làm cho người khác cười được.

Kỳ lạ bởi em thường giải quyết những câu chuyện của mình bằng những yếu tố có vẻ như không liên quan gì đến nhau. Như trong quyển “Nắng ơi là nắng”, khi mặt trời biến mất thì nhân vật chính đến tìm một người thợ làm bánh mỳ. Kỳ lạ, với em, đồng nghĩa với cảm giác mới mẻ. Nếu như làm điều gì đó mà chúng không mới thì em không hết chán được.

Cô đơn bởi em muốn những tác phẩm của mình có những khoảng trống, để độc giả có thể bước vào, có thể tự lấp những chỗ hở ấy.

4. RtR: Thần tượng picture book của em là ai? Em học được những gì từ họ?

Cốm: Em thích rất nhiều tác giả, như Jon Klassen, Maurice Sendak, Dr.Seuss, Mo Willems, Oliver Jeffers… Mỗi người đều có điều đặc sắc, thú vị riêng để học hỏi. Nhưng một điều quan trọng có chung ở họ là sự tôn trọng với độc giả (ở đây chủ yếu là trẻ em). Họ đối xử nghiêm túc với tất cả những cảm xúc, tâm trạng, suy nghĩ của những đứa trẻ. Như là trẻ con cũng có những nỗi đau riêng không thể đong đếm bằng những năm tháng của sự trưởng thành.

5. RtR: Năm 2012, em đã cộng tác với RtR để xuất bản tác phẩm đầu tay của mình. Em nghĩ RtR đã đóng vai trò như thế nào trên con đường sáng tác của em?

Cốm: Room to Read là dấu mốc đầu tiên trong việc em lựa chọn nghiêm túc đi theo con đường này. Room to Read đã giúp em học được rất nhiều điều quan trọng về sáng tác sách tranh, cũng như tạo cho em điều kiện tốt để sáng tác. Em xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới tổ chức Room to Read.

(đoạn này chị Nhiên đã cắt mất phần cảm ơn chị Quỳnh của mình :p)

trang 2-3_a.jpg

Một số trang trong truyện của Cốm sẽ do RtR xuất bản năm nay.

6. RtR: Được biết, em không chỉ sáng tác truyện của mình mà còn minh họa truyện của những tác giả khác. Em có thể chia sẻ một chút cảm giác của em khi vừa sáng tác truyện và minh họa cho chính truyện của mình, và khi làm họa sỹ minh họa cho tác phẩm của người khác?

Cốm: Khi em tự vẽ, tự viết nội dung thì em được chủ động hoàn toàn với câu chuyện của mình. Em chỉ kể về những điều mà em thực sự quan tâm và gắn bó. Còn khi vẽ minh họa cho truyện của người khác là giống như bước ra khỏi thế giới riêng của mình rồi. Vậy nên cần thêm nhiều nỗ lực để hiểu và đồng cảm với câu chuyện của những người khác.Với em thì minh họa truyện của người khác vất vả hơn rất nhiều vẽ truyện của mình.

7. RtR: Em nghĩ thách thức lớn nhất của những người làm sách tranh (picture book) ở Việt Nam là gì ? Theo quan điểm của em, picture book của Việt Nam đang như thế nào hiện nay?

Cốm: Vấn đề là thiếu sự quan tâm và hiểu biết đúng đắn về sách tranh. Các nhà xuất bản chưa quan tâm nhiều cũng như chưa đủ dũng cảm để đầu tư vào lĩnh vực sách tranh (hay mảng sách thiếu nhi nói chung, do thường bị lỗ), độc giả ít cơ hội được tiếp xúc nên cũng không biết mấy để yêu thích hay có nhu cầu đọc.

Tuy nhiên, em nghĩ để sách tranh được yêu thích, phổ biến hơn không phụ thuộc hoàn toàn vào vấn đề tiền nhiều hay ít. Quan trọng là chúng ta có muốn làm, chúng ta có sẵn sàng suy nghĩ cởi mở để tiếp nhận những thứ mới hay không thôi.

Còn ở Việt Nam thì chưa hề có một tác giả picture book chuyên nghiệp nào (ý em chuyên nghiệp là sáng tác picture book đúng nghĩa và sống được bằng việc đó). Và cũng thường xảy ra sự nhầm lẫn giữa sách truyện có minh họa (illustrated book) với picture book. Ở mình giờ chủ yếu là illustrated book. Ví dụ như một truyện cổ tích hay từng bài thơ được vẽ minh họa thì đó là illustrated book. Picture book là nghệ thuật kể chuyện bằng hình ảnh, câu chuyện phải được kể hoàn chỉnh bằng những bức tranh có liên kết chặt chẽ với nhau bởi nội dung (mà thậm chí bỏ phần lời đi, chỉ nhìn tranh vẫn hiểu được câu chuyện).  Mà đã là một câu chuyện hoàn chỉnh thì nhất định là phải có cấu trúc truyện rõ ràng, có chủ để, thông điệp, nhân vật, tình tiết, cao trào, mâu thuẫn…. Picture book có một số motif xây dựng nội dung rất đặc trưng, dễ nhận biết.

8. RtR: Vậy theo em như thế nào là 1 quyển picture book hay ? Nếu phải cho ví dụ 1 vài quyển để giới thiệu đến người đọc, em sẽ giới thiệu quyển gì và tại sao?

Cốm: Đó là ở câu chuyện nó mang lại. Câu chuyện đó muốn nói điều gì, truyền đạt thông điệp gì, mang lại những cảm xúc thế nào… Đặc biệt quan trọng là những ý tưởng độc đáo  (original idea). Tiếp theo nữa là câu chuyện đó được truyền tải bằng hình ảnh như thế nào. Những hình ảnh đó có giàu cảm xúc và giàu tính kể chuyện hay không. Tranh có tính kể chuyện là phải gợi mở được cho độc giả một cách chính xác và sâu sắc những gì đang diễn ra trong câu chuyện, nhân vật có tính cách gì, có trạng thái tâm lý ra sao, vì sao họ buồn, vì sao vui, vì sao bực tức..v….v…

Có một số tác phẩm em đặc biệt thích như là “Where the wild things are” của Maurice Sendak, “Oh places you’ll go” của Dr.Seuss, “I want my hat back” của Jon Klassen, “The heart and the bottle” của Oliver Jeffers, “Duck, Death and the Tulip” của Wolf Erlbruch… Lý do thì… các bạn đọc xong sẽ không hỏi vì sao em giới thiệu những cuốn sách này mà sẽ tự hỏi vì sao mình không đọc chúng sớm hơn. 🙂

9. RtR: Em nghĩ mối quan hệ giữa 1 picture book và độc giả của nó là gì?

Cốm: Em nghĩ picture book có tính khái quát và tượng trưng cao. Vì picture book có giới hạn độ dài trong khoảng 16 – 32 trang nên cả về hình ảnh lẫn câu chữ đều được chắt lọc, vừa kể vừa gợi chứ không phơi bày tất tật mọi chi tiết. Chính vì vậy, picture book dành nhiều đất cho người đọc tự hình dung và tham gia vào câu chuyện.

Như truyện tranh là sử dụng nhiều khung hình nhỏ, liên tiếp, diễn tả quá trình hành động hoặc diễn biến tâm lý nhân vật…. Nhưng picture book chỉ thể hiện những cảnh đặc sắc và quan trọng nhất, phần còn lại là khoảng trống giữa các trang để người đọc tự tưởng tượng.

tr 5-6 copy.JPG

10. RtR: Tác phẩm nào của em (bao gồm kể cả vừa viết vừa minh họa và minh họa tác phẩm người khác) mà em tâm đắc nhất? Tại sao vậy?

Cốm: Tác phẩm nào em cũng tâm đắc hết. Vì nếu bản thân em còn không yêu chúng thì chắc người khác cũng khó lòng yêu được. Tất nhiên chúng chưa xuất sắc, còn vô số khuyết điểm, nhưng em nghĩ nếu mình ghét những thứ mình tạo ra thì sao còn hứng khởi để tiếp tục. Phải đối xử tốt với chúng để có thể tạo ra những thứ tốt hơn vậy nữa.

11. RtR: Em có viết blog nếu quan điểm của mình về sách tranh và nhận được rất nhiều sự quan tâm. Em có thể chia sẻ thêm 1 chút về việc này?

Cốm: Em có viết giới thiệu về picture book nói chung và các tác giả, tác phẩm nói riêng. Viết lại để tự tổng hợp thông tin, thể hiện quan điểm, cũng là một cách tự học. Rất mừng là cũng có những bạn quan tâm và chia sẻ.

12. RtR: Nếu phải định nghĩa về picture book, hoặc giới thiệu picture book là gì với những người chưa biết về picture book, em sẽ nói gì ? Em nghĩ picture book có ảnh hưởng như thế nào đến sự phát triển tinh thần của trẻ. picture book có phải chỉ dành cho trẻ con?

Cốm: Có không ít những cuốn sách do các chuyên gia nghiên cứu viết định nghĩa về picture book, để nói ngắn gọn vài từ thì khó quá. Picture book cũng như truyện tranh, hay hoạt hình, phim ảnh….đều là hình thức kể chuyện bằng hình ảnh, là cách để con người giao tiếp với nhau. Cách tốt hơn lời nói là tự đọc, tự xem để cảm nhận.

Còn bàn về chuyện picture book ảnh hưởng thế nào để sự phát triển tinh thần của trẻ con thì…. nghe to tát, khoa học quá, em không chắc mình đủ kiến thức để bàn về vấn đề này. Nhưng em nghĩ, picture book có thể là những người bạn rất tuyệt vời với trẻ con, những người bạn rất thấu hiểu, rất nhẫn nại, không phán xét, không kêu ca, phàn nàn. Chúng có thể an ủi những đứa trẻ vào những thời điểm cần thiết rằng You are you, now, isn’t it pleasant ? – Dr.Seuss  (Bạn là bạn thôi, nào, nghe dễ chịu chưa ?). Vậy chắc hẳn sẽ không cô đơn?

Về việc picture book có phải chỉ dành cho trẻ con hay không, em nghĩ, phụ thuộc vào độc giả.  Liệu bạn có thích được chọc cười, được tâm sự, được an ủi… ? Còn tuổi tác nhiều khi chỉ là con số mà thôi.

RtR: Cảm ơn em về cuộc trò chuyện thú vị này. Hi vọng sắp tới độc giả sẽ còn được thưởng thức nhiều tác phẩm thú vị của em trong một thời gian dài nữa.

— Về các tác phẩm của Thùy Cốm, các bạn có thể xem thêm ở đây nhé.http://www.behance.net/thuycom