Giới thiệu sơ lược về Picture book (p3+p4+p5)

3. Về hình thức thể hiện của Picture book?

Vì giới hạn độ dài trong khoảng 16-35 trang nên với PB trang nào cũng được chăm chút một cách hoàn chỉnh, theo nghĩa tách rời trang nào đóng khung treo cũng được :D.

PB có cách diễn đạt kể chuyện khái quát hơn truyện tranh rất nhiều. Như truyện tranh là sử dụng nhiều khung hình nhỏ, liên tiếp, diễn tả quá trình hành động hoặc diễn biến tâm lý nhân vật… (ai cũng đọc truyện tranh rồi tớ khỏi tả nhiều nhóe). Nhưng PB hạn chế về số trang nên chỉ những cảnh đặc sắc nhất, quan trọng nhất được lọc ra và thể hiện, phần còn lại là khoảng trống giữa các trang để người đọc tự tưởng tượng, hihi.

PB có miêu tả hành động, nhưng không phải miêu tả kiểu có hiệu ứng như truyện tranh. Vd như thế này:

sìu pơ men mặc sịp đỏ ngoài quần dài ' v '
sìu pơ men mặc sịp đỏ ngoài quần dài ‘ v ‘

Bạn sẽ không bắt gặp những hiệu ứng tả tốc độ hay ánh sáng kiểu như thế này trong picture book. Trái lại PB có xu hướng…. đóng băng thời gian và chộp lấy khoảnh khắc mà nhân vật đang trong tư thế tạo hình đẹp nhất, thể hiện cảm xúc nhất =)), với truyện tranh thì bạn sẽ cảm nhận được cả quá trình chuyển động.

Alberto Morales Ajubel với tác phẩm Robinson Crusoe

Alberto Morales Ajubel với tác phẩm Robinson Crusoe

Có những PB mà từ đầu đến cuối truyện, trang nào cũng chỉ vẽ những nhân vật chính, có rất ít hoặc không có background, không thay đổi góc quay camera (chỉ dùng góc chính diện chẳng hạn), cũng không vẽ miêu tả hành động của nhân vật, Nhưng vẫn truyền tải được câu chuyện nên vẫn là những cuốn sách hay. Vd như cuốn Duck Death and the Tulip này:

DDT internals_Page_05

Chính vì mang đặc điểm cốt lõi là những câu chuyện nên phần tranh trong PB phải mang tính kể chuyện. Không phải họa sĩ minh họa cũng đều có thể vẽ PB tốt được (cũng như là có những người nhầm lẫn giữa họa sĩ minh họa và họa sĩ truyện tranh).

Có những người vẽ rất đẹp, về mặt bút pháp, tạo hình, xử lý bố cục, màu sắc..v….v… nhưng không có nghĩa là bức tranh đó có khả năng gợi mở một câu chuyện. Ví dụ như:

bức tranh này rất dễ thương, màu sắc tươi sáng, tạo cảm giác lãng mạn, bay bổng. nhưng nếu nhìn ta sẽ không biết cô gái này đứng giữa cánh đồng hoa làm gì, hay cô ấy sẽ làm gì tiếp, tâm trạng của cô gái này là gì (vui chăng?), gần như không có tình huống gì xảy ra trong bức tranh này.
bức tranh này rất dễ thương, màu sắc tươi sáng, tạo cảm giác lãng mạn, bay bổng. nhưng nếu nhìn ta sẽ không biết cô gái này đứng giữa cánh đồng hoa làm gì (cầm 1 bó hoa?), hay cô ấy sẽ làm gì tiếp, tâm trạng của cô gái này là gì (vui chăng?), gần như không có tình huống gì xảy ra trong bức tranh này. và thực ra chúng ta sẽ không hỏi những câu hỏi như trên khi nhìn vào một bức tranh thế này =)).

Những bức tranh kể trên mang nhiều tính trang trí hơn là kể chuyện. Tớ không nói nó hơn kém hay gì, đơn thuần là nhiệm vụ, tính chất của nó khác với tranh vẽ trong PB. Vd như tranh minh họa sách báo teen, nhiều lúc không nhất thiết phải bám sát nội dung, mà có thể vẽ đẹp, lung linh là phù hợp.

Nhưng với PB thì phải tìm hiểu tính cách nhân vật, cảm xúc của nhân vật để thể hiện sao cho rõ nét nhất. Mọi thứ xuất hiện trong bức tranh phải bám sát và phục vụ cao nhất cho việc truyền tải nội dung.

A great paper capter của Oliver Jeffers - kể về một chú gấu đi đốn hết cả cây trong rừng để làm giấy tập gấp máy bay. có rất nhiều thông tin trong bức tranh này, những chi tiết khiến ta tò mò muốn theo dõi tiếp điều gì sẽ xảy ra. tình huống câu chuyện rất rõ ràng: trong một khu rừng, trời tối, một con gấu cầm đen pin và kéo theo một cái cây (nó chặt cây để làm gì?), trên thân cây dán một tờ thông báo về một cuộc thi gấp máy bay (thông báo này liệu có liên quan gì tới việc nửa đêm một con gấu đi đốn cây?)  bạn đã thấy có một câu chuyện đang diễn ra ở đây chưa?
A great paper capter của Oliver Jeffers – kể về một chú gấu đi đốn hết cả cây trong rừng để làm giấy tập gấp máy bay.
có rất nhiều thông tin trong bức tranh này, những chi tiết khiến ta tò mò muốn theo dõi tiếp điều gì sẽ xảy ra. tình huống câu chuyện rất rõ ràng: trong một khu rừng, trời tối, một con gấu cầm đen pin và kéo theo một cái cây (nó chặt cây để làm gì? có gì đó mờ ám?), trên thân cây dán một tờ thông báo về một cuộc thi gấp máy bay (thông báo này liệu có liên quan gì tới việc nửa đêm một con gấu đi đốn cây?)
bạn đã thấy có một câu chuyện đang diễn ra ở đây chưa?

Vậy nên, với việc vẽ PB, kỹ năng không phải điều quan trọng nhất quyết định sự thành công của cuốn sách, mà là cảm nhận của người vẽ. Họ có thể vẽ cực kỳ đơn giản, thậm chí nhìn có vẻ cẩu thả, nhưng nếu toát lên được cảm xúc và tính cách của câu chuyện thì đã là hoàn hảo rồi. Cũng gần giống như rage comic vậy, mấy cái mặt troll đó vẽ xấu mù, đúng chưa, nhưng biểu cảm của chúng quá tốt, tính cách quá rõ nét, nên chúng vẫn cực kỳ hiệu quả.

Khái niệm vẽ “có hồn” rất khó đặt ra tiêu chuẩn để đánh giá, nó còn tùy thuộc vào cảm nhận của từng người nữa. Vẽ mà có cả cái duyên kể chuyện thì hẳn cũng là một may mắn. Ờ, cái này thì tớ không dám chắc… Nó là một thứ khó diễn đạt bằng câu chữ, chỉ có thể tự đọc tự ngấm tự nhận ra mà thôi :D. Chỉ những họa sĩ có “sense” – cảm nhận về việc kể chuyện qua những bức tranh mới có thể làm picture book lâu dài (ý kiến trích từ sách, tớ nhắc lại thôi).

PB không chỉ là để ngắm, mà còn để cảm nhận và ghi nhớ nữa.

Cũng tương tự như đề tài, PB không có giới hạn gì về các chất liệu có thể sử dụng để vẽ (màu chì, sáp, sơn dầu, màu nước, cắt giấy, ghép vải, tranh thêu, digital…), hay về kích thước cuốn sách…. PB còn có một món đặc sản nữa là sách tương tác (lật, xoay, chạm, kéo, pop-up…). Cái này hay khủng khiếp, đúng là… muốn làm gì thì làm =)).

hole sabuda-oz

Về cơ bản, hình thức thể hiện phụ thuộc vào nội dung câu chuyện, chỉ cần nó phù hợp nhất với câu chuyện là được, không nhất thiết là nó cần đẹp nhất, lung linh về mặt kỹ thuật :D.

4. Picture book maker? Quy trình làm picture book?

Hiện trên thế giới người ta cũng chưa có danh từ chính xác nào cho nghề nghiệp này nữa, mới tạm gọi là picture book maker.

Sáng tác PB thì có 2 dạng:

  • Họa sĩ vừa viết nội dung vừa vẽ 
  • Một người viết nội dung, một người minh họa

Về việc đào tạo, trên thế giới cũng có những trường chuyên dạy về PB rồi, nhưng bạn biết đấy, giống như mọi ngành nghề khác, người sáng tạo có thể đến từ bất kỳ đâu, học cái gì làm cái gì không biết, miễn là tác phẩm cuối cùng của họ hay. Thế là được. Không có quy chuẩn chính xác cho việc này. Tuy nhiên,  thật ra có học thì có hơn (◡‿◡✿), nếu chúng ta không phải là thiên tài.

Về quy trình làm PB, các bạn có thể tham khảo ở video dưới đây:

 

5. Picture book ở Việt Nam?

Theo như tớ được biết thì ở VN chưa có PB maker chuyên nghiệp nào cả ‘ ___ ‘ (chuyên nghiệp tức là phải sống được bằng nghề ấy). Số lượng PB được xuất bản cũng không nhiều, có một vài tác phẩm do Kim Đồng, Nhã Nam, Đông A phát hành, lại không được PR rộng rãi nữa. Tớ chủ yếu mua sách online. Chất lượng in ấn của mình cũng chưa được tốt, nếu in… đẹp quá thì giá thành lại cao, chắc ít người bỏ tiền ra mua ; ____ ;. Nói chung là còn vô vàn những vấn nạn khác mà thôi để người trong ngành xuất bản nói.

Hiện tớ đang làm PB với tổ chức Room to Read. Tớ thấy rất tốt, tuy nhiên đó là sách từ thiện, phải có những chỗ khác để làm PB mà có thể bán và phổ biến rộng rãi được. Đang tìm cách, hehe.

Tất cả cái đống tớ viết thực ra chẳng quan trọng bằng việc bạn hứng thú và cầm một quyển PB lên đọc. Chuyện đơn giản vậy thôi, nếu đọc sẽ thấy thích (nhiều tranh đẹp, nội dung thú vị, ít chữ nhé =)))) ). Chẳng cần nhiều lời mà làm gì :D. 

Giới thiệu sơ lược về Picture book (p2)

2.  Về nội dung, đề tài của Picture book?

Theo như tớ nghĩ, điều cốt lõi của PB là những câu chuyện. Câu chuyện đó muốn nói điều gì, truyền đạt thông điệp gì, mang lại những cảm xúc thế nào… Đặc biệt quan trọng là những ý tưởng (original idea). Những ý tưởng này có thể được chuyển thể thành các hình thức nghệ thuật khác, như kịch hay phim ảnh. Chắc nhiều bạn cũng biết đến những bộ phim như Where the wild things are (được chuyển thể từ PB của Maurice Sendak) hay phim hoạt hình The Lorax & Horton hears a who (chuyển thể các PB cùng tên của Dr.Seuss), hay bộ phim hoạt hình ngắn mới đoạt giải Oscar gần đây The Fantastic Flying Books of MrMorris Lessmore, hay Cloudy with a chance of meat balls… Còn rất nhiều, tớ không kể thêm nữa :p, cũng không phải ai cũng biết những tác phẩm trên được phát triển từ những câu chuyện của PB.

lên phim (ღ˘⌣˘ღ)
lên phim (ღ˘⌣˘ღ)
where-the-wild-things-are 2
và trong PB gốc của Maurice Sendak (cuốn này là một trong những huyền thoại của PB, tớ sẽ phân tích về nó sau :D)

Không có giới hạn chủ đề gì với PB. Mọi đề tài đều có thể được đề cập tới, ngay cả bạo lực, tình yêu và tình dục, cái chết và nỗi buồn… Tuy PB thường được nghĩ là chỉ dành cho trẻ con, với những chủ đề khó kể trên PB cũng có những cách cực kỳ khéo léo và thú vị để truyền đạt, nhưng với PB hậu hiện đại, ranh giới giữa người lớn và trẻ em không còn rành mạch nữa.  Mỗi lứa tuổi có thể thưởng thức theo một cách riêng.

Cái này nói ngoài lề: tớ thấy khá buồn cười khi có người cho rằng sách càng nhiều chữ tức là càng phức tạp, càng khó, còn ít chữ là đơn giản, dễ hiểu. Vấn đề ở đây, câu chuyện của PB không chỉ nằm ở câu chữ. Nhiều hay ít chữ không quyết định giá trị của câu chuyện, và đơn giản cũng không kém quan trọng so với phức tạp). Nếu như bạn một lần đọc thử PB như cuốn Arrival của Shaun Tan, bạn có thể cảm nhận được trí tưởng tượng phong phú, chiều sâu của nội dung và phần tranh thể hiện không thua gì concept art của các phim khoa học viễn tưởng (và câu chuyện này không có một từ nào).

1 trang trong Arrival - Shaun Tan. có thể download tại đây: http://www.mediafire.com/download.php?ebp358uoqgas9fb
Arrival – Shaun Tan.
có thể download tại đây: http://www.mediafire.com/download.php?ebp358uoqgas9fb

Sự sâu sắc của PB không do thể loại quyết định mà do tác giả =))). Có những cuốn PB bạn sẽ cảm thấy nó có giá trị dài lâu trong cuộc đời mình. Và những câu chữ trong đó có thể quote lại thành châm ngôn cuộc sống =)). Vd tiêu biểu là Dr.Seuss.

30-dr-seuss-quotes

Tuy nhiên, có một điểm đặc biệt khiến PB khác với truyện tranh hay văn học, hay điện ảnh đó là giới hạn về độ dài. Truyện tranh có thể kéo dài hàng chục tập, một bộ truyện tranh có thể gồm cả nghìn trang, nhưng PB thường chỉ nằm trong giới hạn từ 16 – 35 trang. Vậy nên những câu chuyện của PB thường cần cô đọng và đơn giản hóa tối đa. Nói ít hiểu nhiều.

Dù vậy, đúng là phần nhiều PB vẫn dành cho thiếu nhi, hehe. Vậy nên nội dung của nó cũng cần phù hợp với trẻ con, nhưng không có nghĩa là người lớn không “enjoy” được, hihi.

Về nội dung, PB chia làm 3 loại chính:

  • dang…. văn học (ko biết dùng từ nào cho đúng): tức là câu chuyện có diễn biến, có nhân vật, tình huống….
  • dạng thông tin: vd như liệt kê các giai đoạn phát triển của loài bướm, các ngày trong tuần, các tháng trong năm….
  • kết hợp cả 2 mục đích trên.

Các loại nội dung này lại có thể được thể hiện dưới các hình thức như sau (được học ở workshop nha, ko phải tớ tự nghĩ ra ><):

  • Travelogue: câu chuyện có các yếu tố lặp lại, liệt kê trong phần lớn diễn biến của câu chuyện, thường có một yếu tố twist bất ngờ ở cuối truyện. vd như truyện I want my hat back của Jon Klassen. Yếu tố lặp lại ở đây là con gấu cứ đi hỏi hết người này đến người khác là có thấy cái mũ của nó đâu không, và nó luôn trả lời là “Thank you anyway“.  (xem tạm bản chuyển thể hoạt hình hén :D)
  • Problems solving: giải quyết vấn đề. Câu chuyện có một vấn đề gì đó, và sẽ được giải quyết ở cuối truyện :”>. Vd như cuốn này:
  • Fantasy: những câu chuyện giả tưởng, phi lý, như cuốn Arrival của Shaun Tan ở trên. Tớ cũng hay viết thể loại này :p.
  • Dreaming: câu chuyện với kết thúc giải quyết là tất cả sự việc diễn ra đều là trong một giấc mơ.
  • One day in life: câu chuyện diễn ra trong vòng một khoảng thời gian/ chu kỳ nào đó, dạng 1 ngày trong tuần của bé, hoặc một tháng trong năm…. truyện dạng này thường là kể chuyện hàng ngày, gần gũi :D. vd như:

Hình như còn vài loại nữa mà tớ quên mất rồi :”> (để tớ hỏi lại rồi bổ sung thêm sau nhé).

Người ta cũng có thể kết hợp vài thể loại vào với nhau, vd như Dreaming và Problems-solving… Mà thường tớ thấy là họ kết hợp các loại với nhau, thế thì thú vị hơn.

Về cách xây dựng nội dung, kịch bản của PB thì lại chia làm 2 loại nữa: tập trung vào sự phát triển của nhân vật (character oriented), tập trung vào diễn biến câu chuyện (story oriented).

Vì giới hạn về độ dài như vậy nên kịch bản của PB cần diễn biến rành mạch, rõ ràng, thông điệp của câu chuyện nổi bật, nếu là kịch bản character oriented thì nhân vật được xây dựng với tính cách, mục đích rõ nét.

Tạm thế đã, mệt óa ; ____ ;. Phần sau sẽ là về hình thức thể hiện nội dung của PB. Hẹn gặp lại, hihi.

Giới thiệu sơ lược về Picture book (p1)

Thật ra tớ không biết tiếng Việt có từ nào chính xác cho picture book, sách tranh hay tranh truyện đều có vẻ mù mờ, cho nên trong khuôn khổ những bài giới thiệu nhỏ này tớ sẽ dùng picture book (PB) và một số khái niệm chuyên môn khác mà cũng chưa có từ dịch =___=.

Cũng phải nói trước rằng tớ không phải chuyên gia nghiên cứu PB, tớ sẽ viết trong giới hạn những điều tớ biết và tìm hiểu được. Nếu ai có đóng góp hay sửa chữa gì thì rất hoan nghênh :D.

1. Lịch sử hình thành phát triển: 

Phần này hơi chán nên tớ sẽ tóm gọn thật nhanh (I’m not a big fan of history of anything, pardon me =_=).

PB được coi là “the art of visual storytelling” – nghệ thuật của việc kể chuyện bằng hình ảnh. Nó là một hình thức kể chuyện, giao tiếp còn non trẻ, mới được khoảng hơn 130 tuổi. Người ta cho rằng nó có nguồn gốc sâu xa gắn liền với những hình ảnh vẽ trên hang đá của người cổ đại, hay những hình ảnh điêu khắc trên cây cột trụ Trajan của người La Mã… (những bức tranh này thường là kể lại những chuyện đời sống thường ngày hoặc truyền thuyết gì đó phải không, ít nhất là KỂ CHUYỆN).

tranh vẽ trên vách đá trong hang Chauvet, Pháp.
tranh vẽ trên vách đá trong hang Chauvet, Pháp.
những hình điêu khắc trên cột đá Trajan, La Mã
những hình điêu khắc trên cột đá Trajan, La Mã

Sự ra đời và phát triển của PB thực sự được đánh dấu từ việc ra đời của công nghệ in ấn vào thế kỷ 15.

Cuốn Orbis Sensualium Pictus (The Visible Words – những con chữ hiện hữu) của tác giả Comenius xuất bản ở Nuremberg, Đức năm 1658 với phần tranh và chữ được in cạnh nhau được coi là cuốn PB dành cho trẻ em đầu tiên trên thế giới. Nó được thiết kế bao gồm tranh và chữ song song như vậy là để cho trẻ em dễ tiếp thu.

nhìn giống từ điển bằng tranh bây giờ :D
nhìn giống từ điển bằng tranh bây giờ 😀

Vào thế kỷ 19, khi công nghệ in màu ra đời thì PB đã được nâng tầm thêm một bậc nữa, với ngày càng nhiều các tác phẩm thú vị. Tuy nhiên, theo tớ nhận thấy thì PB thời kỳ này vẫn đang dừng lại ở mức là tranh minh họa diễn lại tất cả những nội dung của từ ngữ (như bây giờ người ta gọi là Illustrated book).

Trong thời kỳ này có một tác phẩm rất độc đáo của Edward Lear là A book of nonsense, tớ cực kỳ thích cuốn này, khuyến khích các bạn mua đọc thử.

bản của tớ có, hình như giờ vẫn còn có bán ở mấy cửa hàng sách trên Tràng Tiền hoặc Đinh Lễ, 50k :D
bản của tớ có, hình như giờ vẫn còn có bán ở mấy cửa hàng sách trên Tràng Tiền hoặc Đinh Lễ, 50k 😀

Nội dung nó… cực kỳ nhảm nhí kiểu như thế này, nó là cuốn sách định nghĩa về sự nhảm nhí, vô nghĩa:

A_Book_of_Nonsense,_Old_Person_of_Dutton

Rồi đến cuối thế kỷ 19 thì PB hiện đại ra đời. Như tớ có nhắc tới ở trên về Illustrated book (sách có minh họa) và Picture book, đến giai đoạn này PB mới hình thành được  tính cách của riêng mình.

  • Illustrated book tức là phần tranh đơn thuần minh họa chính xác những gì được miêu tả trong câu chữ. Phần lớn sách thiếu nhi có bán ở VN hiện giờ thuộc dạng này, ví dụ như truyện Andersen được chuyển thể thành sách tranh, phần chữ được cắt ngắn và đi kèm với những bức tranh minh họa đẹp, nhiều màu sắc. Nếu như bỏ đi phần tranh ta vẫn có thể hiểu được trọn vẹn, nhưng bỏ đi phần chữ thì phần tranh không truyền tải được hết câu chuyện. 
  • Picture book thì khác. Nó có hai mạch truyện kể: tranh và lời (picture narrative và text narrative). Hai mạch này không kể lặp lại nhau, có những thứ tranh nói nhiều hơn lời. Nếu bỏ đi một trong hai thứ, ta vẫn có thể hiểu được câu chuyện (nhưng tất nhiên là không hay bằng :D). Sau này đến giai đoạn hậu hiện đại thì có những PB còn không có chút lời nào nữa (sẽ nói sau, hehe). 

Các phẩm của tác giả Randolph Caldecott được coi là ngọn cờ đầu trong việc phá vỡ giới hạn cũ trong vai trò kể chuyện của tranh, trong mối quan hệ với phần lời.

Như ta có thể thấy ở đây phần lời không miêu tả lại bức tranh, nó chỉ là một câu thoại của cô gái. Còn phần tranh kể cho chúng ta những điều còn lại, về bối cảnh, không gian, thái độ cảm xúc của các nhân vật.... Chứ không phải phần lời phải kể lể, vd: cô gái bướng bỉnh nói trước sự ngạc nhiên của ngài công tước... blah blah. Đây là sự khác biệt giữa PB và Illustrated book.
Như ta có thể thấy ở đây phần lời không miêu tả lại bức tranh, nó chỉ là một câu thoại của cô gái. Còn phần tranh kể cho chúng ta những điều còn lại, về bối cảnh, không gian, thái độ cảm xúc của các nhân vật…. Chứ không phải phần lời phải kể lể, vd: cô gái bướng bỉnh nói trước sự ngạc nhiên của ngài công tước… blah blah. Đây là sự khác biệt giữa PB và Illustrated book.

Từ cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20 được coi là thời kỳ vàng son của PB thiếu nhi. Còn nhiều giai đoạn phát triển tiếp sau đó nữa của PB, mỗi giai đoạn có những đặc điểm riêng, nhưng như tớ đã nói từ đầu, tớ không thích viết về mấy thứ lịch sử lắm =_=, nên tớ sẽ chuyển sang phần 2, nói mấy thứ thú vị hơn về PB :D.